Sot, më 13 Tetor, përkujtojmë ditëlindjen e Dritëro Agollit, njërit prej emrave më të shquar të letërsisë shqiptare, poetit që i dha zë shpirtit të njeriut të zakonshëm dhe shkrimtarit që e ktheu jetën e përditshme në art. I lindur më 13 Tetor 1931 në Menkulas të Devollit, pranë Korçës, Agolli u bë një nga figurat më të rëndësishme të kulturës shqiptare, duke lënë pas një krijimtari të pasur, që i kapërceu kufijtë e kohës dhe të brezave.
Ai u nda nga jeta më 3 Shkurt 2017 në Tiranë, por fjala e tij nuk u shua bashkë me të. Ajo vazhdon të jetojë në librat që lexohen, në vargjet që mbahen mend dhe në personazhet që kanë hyrë përgjithmonë në kujtesën e letërsisë shqipe.
Nga Menkulasi në majat e letërsisë shqiptare
Rruga e Dritëro Agollit nisi në një fshat të Devollit, mes tokës, punës, traditave dhe njerëzve të thjeshtë, elemente që më vonë do të bëheshin pjesë e pandashme e botës së tij letrare. Pas shkollimit fillor në vendlindje, ai ndoqi gjimnazin “Asim Zeneli” në Gjirokastër, ku nisi të shfaqte talentin e tij për letërsinë. Në vitet 1952–1957 studioi në Fakultetin e Letërsisë të Universitetit të Leningradit, në Bashkimin Sovjetik.
Pas kthimit në Shqipëri, punoi si gazetar dhe redaktor në gazetën “Zëri i Popullit”, ku qëndroi deri në vitin 1972. Nga viti 1973 deri në vitin 1992 drejtoi Lidhjen e Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë. Ishte gjithashtu deputet për disa legjislatura dhe anëtar i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, ku u pranua në vitin 1999.
Megjithatë, titujt dhe funksionet nuk janë ajo që e përcakton madhështinë e tij. Ajo që e bëri Dritëro Agollin një emër të veçantë ishte aftësia për të parë thellë në shpirtin njerëzor, për të zbuluar madhështinë në gjërat e vogla dhe për të shprehur me një gjuhë të afërt ndjenja, dhimbje e mendime që i përkasin çdo kohe.
Poeti që i dha shpirt fjalës shqipe
Me vëllimin e parë poetik, “Në rrugë dola”, botuar më 1958, Agolli nisi të ndërtonte një zë të vetin në letërsinë shqiptare. Në krijimtarinë e tij, poezia nuk ishte thjesht një mënyrë për të shprehur ndjenjat, por një udhëtim drejt njeriut, kujtesës, vendlindjes, familjes, dashurisë dhe kuptimit të jetës.
Vepra të tilla si “Hapat e mia në asfalt”, “Shtigje malesh dhe trotuare”, “Devoll-Devoll”, “Mesditë”, “Baballarët”, “Nënë Shqipëri”, “Fjala gdhend gurin” dhe “Udhëtoj i menduar” dëshmojnë zhvillimin e një poeti që arriti të ndërthurë traditën popullore me një ndjeshmëri moderne dhe një individualitet të fuqishëm krijues.
Në poezinë e tij, vendlindja nuk është vetëm një pikë në hartë. Ajo është rrënjë, kujtesë dhe identitet. Toka, buka, ara, familja dhe figura e babait shndërrohen në simbole të një bote të tërë, ku njeriu ruan lidhjen me origjinën e vet edhe kur jeta e largon nga ajo.
Një vend të veçantë zë poema “Nënë Shqipëri”, një nga veprat e tij më të njohura, ku ndërthuren historia, atdheu dhe përjetimi njerëzor. Por poezia e Agollit nuk mbetet vetëm te madhështia e temave kombëtare. Ajo di të ndalet edhe te vetmia, plakja, zhgënjimi, dashuria dhe brishtësia e njeriut përballë kohës.
Në krijimtarinë e tij të mëvonshme, vëllime si “Pelegrini i vonuar”, “Lypësi i kohës”, “Shpirti i gjyshërve”, “Vjen njeriu i çuditshëm” dhe “Fletorkat e mesnatës” dëshmojnë një poet që vazhdon të kërkojë, të dyshojë, të reflektojë dhe të përballet me ndryshimet e shoqërisë dhe me pyetjet e ekzistencës njerëzore.
Shkrimtari që e bëri satirën pasqyrë të shoqërisë
Në prozë, Dritëro Agolli dëshmoi një tjetër anë të talentit të tij. Ai krijoi personazhe që nuk ishin gjithmonë heronj të përsosur, por njerëz me dobësi, kundërthënie, ambicie dhe ëndrra. Pikërisht kjo aftësi për të paraqitur njeriun me të gjitha anët e tij e bëri prozën e tij të veçantë.
Një nga veprat më të rëndësishme të letërsisë shqiptare është romani “Shkëlqimi dhe rënia e shokut Zylo”, botuar fillimisht më 1973 dhe i plotësuar në botimin e vitit 1990. Përmes figurës së Zylos dhe marrëdhënies së tij me Demkën, Agolli ndërtoi një satirë të mprehtë mbi burokracinë, karrierizmin, servilizmin dhe humbjen e kontaktit me realitetin.
Forca e këtij romani qëndron në faktin se humori nuk është thjesht një mjet për të shkaktuar të qeshura. Ai zbulon mekanizma të thellë të sjelljes njerëzore dhe të pushtetit. Zyloja është qesharak, por edhe tragjik, sepse përmes tij shfaqet një botë ku pamja, pozita dhe fjalët e mëdha mund të peshojnë më shumë se puna dhe e vërteta.
Po aq të njohura janë romanet “Komisari Memo” dhe “Njeriu me top”, si dhe “Trëndafili në gotë”, “Dështaku”, “Kalorësi lakuriq” dhe “Arka e djallit”. Në tregime dhe novela, vepra si “Zhurma e erërave të dikurshme”, “Njeriu i mirë” dhe “Njerëz të krisur” tregojnë interesin e tij për personazhet që dalin jashtë skemave të zakonshme dhe që e zbulojnë jetën në gjithë ndërlikimin e saj.
Agolli shkroi gjithashtu drama, ndër të cilat “Fytyra e dytë”, “Mosha e bardhë” dhe “Baladë për një grua”, si dhe tekste këngësh, publicistikë, satirë dhe shkrime të tjera. Kjo gjerësi krijuese e vendos atë mes autorëve që nuk u mjaftuan me një zhanër, por kërkuan mënyra të ndryshme për të shprehur të njëjtin interes të thellë për njeriun dhe shoqërinë.
Një trashëgimi që nuk matet vetëm me libra
Jeta letrare e Dritëro Agollit u zhvillua në një periudhë të vështirë të historisë shqiptare, kur letërsia ishte e lidhur ngushtë me ideologjinë e regjimit komunist. Krijimtaria e tij nuk mund të shkëputet nga kjo rrethanë historike. Disa vepra u përballën me kritika ideologjike, ndërsa të tjera shfaqën një liri artistike dhe një vëmendje ndaj ndërlikimeve njerëzore që kapërcenin skemat e kohës.
Veçanërisht domethënës është romani “Arka e djallit”, ku kërkimi i së ndaluarës dhe i lirisë krijuese merr një rëndësi të veçantë. Kjo anë e veprës së Agollit tregon se trashëgimia e tij nuk kufizohet vetëm te temat patriotike, lirike apo te humori, por përfshin edhe përballjen me kufijtë e shprehjes dhe me marrëdhënien mes shkrimtarit dhe shoqërisë.
Për kontributin e tij në letërsinë dhe kulturën shqiptare, Agolli u nderua me çmime dhe vlerësime të rëndësishme, përfshirë Urdhrin “Nderi i Kombit”. Veprat e tij janë botuar edhe në gjuhë të huaja, duke e çuar emrin e tij përtej kufijve të Shqipërisë.
Dritëro Agolli, një emër që i përket kujtesës kombëtare
Madhështia e Dritëro Agollit nuk qëndron vetëm në numrin e veprave që shkroi, në pozitat që mbajti apo në vlerësimet që mori. Ajo qëndron te aftësia për të krijuar një botë letrare ku lexuesi njeh veten, familjen, vendlindjen dhe shoqërinë e tij. Ai dinte ta bënte të zakonshmen të paharrueshme, të qeshurën të menduar dhe dhimbjen një përvojë që bashkon njerëzit.
Në poezinë e tij gjendet dashuria për tokën dhe rrënjët; në prozën e tij, një vështrim i mprehtë mbi karakterin njerëzor; në satirën e tij, një pasqyrë e shoqërisë; ndërsa në krijimtarinë e mëvonshme, reflektimi i një njeriu që nuk pushoi së kërkuari kuptimin e jetës.
Sot, në ditën e lindjes së tij, kujtojmë jo vetëm shkrimtarin e madh të Devollit, por një nga zërat më përfaqësues të letërsisë shqipe. Dritëro Agolli i përket atij brezi krijuesish që lanë gjurmë të thella në gjuhën, kulturën dhe kujtesën tonë kombëtare.
Sepse njerëzit e mëdhenj të letrave nuk jetojnë vetëm në kohën kur shkruajnë. Ata vazhdojnë të jetojnë sa herë që dikush hap një libër të tyre, gjen një të vërtetë për veten dhe kupton se fjala e bukur, kur lind nga përvoja e jetës, nuk e humbet kurrë fuqinë e saj.
Me poshte po shkruajme disa nga poezite e Dritero Agollit:
ANKIME
Ankime nga miqte, ankime nga rruga
Ankime nga gruaja ime
Veriu fshikullon, ngre pluhurin rruga
Ankime, ankime, ankime
Ankime ne leter, ankime ne gjelle
Ankime ne lopet ne fushe.
U cmenda! Do te iki te fshihem ne shpelle
Te fle pa ankime me nje ujk a arushe…
KUR NJË MËNGJES
Do te jete mengjes e une do te vi patjeter.
Mbi xhaketen time do te kene rene petale
Nga lulet e kumbulles se vjeter,
Nga lulet e thanes se tharet.
Ahere ti s’do te jesh zgjuar akoma.
Une do te them emrin tend ne xhame
Dhe do te vershellej te dashuren kengen tone:
“Ti cele heret, moj bajame!”
Do vershellej ngadale-ngadale
E s’do prish gjumin tend te bukur.
Do bien mbi mua petale
E do ulet ne sup nje flutur…
VDEKJA E NËNËS
U zvogelua nena dhe u tret e gjitha,
U be si pulebardhe e lehte
Dhe nje mengjes pa zbardhur ende drita
Renkoi e fluturoi mbi rete
Andej u fsheh si ylli Aferdita
Dhe ne pastaj s’e pame, paste ndjese!
Vec ndodh qe vale e endrrave te trishta
E sjell ne breg te shtratit tim si shpeze
SIKUR S’JETOJ NË VENDIN TIM
Me ndodh sikur s’jetoj ne vendin tim
Po ne nje vend te huaj dhe te larget
Ne nje qyetet me buba dhe me minj
Mes mureve te rrjepur dhe te laget.
Cuditem pse keshtu me duket shpesh
Kur s’ka njeri shtepia, kur jam vetem
Kur shiu ne dimer flluska ngre ne shesh
Dhe mua flluska flluska ma ben jeten
me ngjan sikur dhe strehet derdhin helm
Helmohemi Ado cast me njeri tjetrin
s’e di nga vjen ky helm se s’kam c’te them
Vec shoh se rrobat tona helm na rrjedhin
Ky vend me duket do helmohet krejt
Nga helmi rrjedhur vrimah ne themelet
Pastaj do tundet toka ne termet
Dhe Djalli i Madh do qesh e do zgerdheshet
I huaj jam ne vendin tim mjerisht
Dhe kur rreth meje ka me dhjetra njerez
Kjo me lendon dhe shpirtin ma gervish
me ben te qaj si nxenes prapa deres.
Foto nga Google Images
Artikulli përgatitur nga ACTVUSA
