Çdo 19 gusht bota kujton shpalljen publike të procesit daguerreotype më 1839 në Francë—moment që e bëri fotografinë “dhuratë për botën” dhe hapi epokën e imazhit modern. Ky është edhe shkaku pse 19 gushti shënohet si Dita Botërore e Fotografisë.
Në Shqipëri, fotografia zë rrënjë në gjysmën e dytë të shek. XIX, me hapjen në Shkodër të studios së parë më 1858 nga Pjetër Marubi që e ktheu qytetin verior në qendër të hershme të kulturës fotografike të rajonit. Studioja “Marubi” u bë rit shoqëror e artistik ku u dokumentuan tipare, veshje, ngjarje e figura të rëndësishme të kohës.
Fotografia në Shqipëri: Një kronologji gjithëpërfshirëse
1858–1940: Fillimet dhe epoka e parë (“Epoka e artë”)
1862–1869 – Jani Ndoni Zengo: Që nga viti 1862, Jani Zengo (Papa Jani) filloi praktikën fotografike në fshatin Dardhë, duke realizuar fotografinë e shkollës lokale — konsiderohet si fotografi i parë shqiptar.
1858 – Pjetër Marubi: Hapi studion e parë në Shkodër në vitin 1858. Studioja i jep jetë një tradite shumëgjeneracionale fotografike: pas tij vijojnë Mati dhe Kel Kodheli (Marubi) dhe Gegë Marubi që dokumentoi tranzicionin shqiptar për mbi gjysmë shekulli.
Kolë Idromeno: Pas mësimit pranë Marubit, më 1883 ai hap studion e vet në Shkodër dhe prezanton kinematografinë e parë publike në Shqipëri (1912).
Kristo Sulidhi (Shuli): Në fund të shekullit XIX, ai fiksionon imazhe që dokumentojnë shkollën e parë shqipe (1899), figurat e Rilindjes dhe është përsonazh kyç në fotografitë patriotike.
Të tjerë nga periudha e parë: Në “Epokën e artë” përfshihen edhe emra si Dhimitër Vangjeli, Vani Burda, Pero Kaçauni, Kolë Maca, Kristaq Sotiri, Foti Papajani, Dedë Jakova, Ali Bakiu, Petro Dhimitri, Manaqi Brothers, Lilo Xhimitiku, Ymer Bali, Shan Pici, Pjetër Rraboshta etj.
1920–1944: Monarkia dhe fotografi shtetërore
Fotografët zyrtarë: Gjatë Mbretërisë (Zog I), fotografia përdorej për propagandë dhe rit shtetëror: p.sh., Ymer Bali ishte fotograf i ri i projektit shtetëror L’Albanie illustrée (1928).
1944–1990: Koha komuniste dhe centralizimi
1947 – ATSH: Agjencia Telegrafike Shqiptare ndalon aktivitetin privat dhe themelon laboratorin fotografik shtetëror; fotografia kontrollohet dhe përdoret për propagandë visuale.
Fotografinë shtetërore e ushtruan: Vasil dhe Jani Ristani (portrete të Hoxhës në 1944). Nga vitet 1960 fotografët e “Ylli” (magazina shtetërore) të cilët organizonin konkurse dhe promovonin stilin socialist, adhurues të estetikës amatore.
Petrit Kumi: Ish-fotograf i “Ylli” dhe më vonë përgjegjës i laboratorëve ATSH, është një ndriçues dokumentues i fotografisë shtetërore të diktaturës.
Pas vitit 1990: digjitalizimi, dhe fotografët bashkëkohorë
1990–2000: Me rënien e regjimit, arkivat personale dhe shtetërore fillojnë të hapen; mjaft fotografë rikuperojnë koleksionet e tyre.
2016 – Muzeu “Marubi”: Inaugurohet Muzeu Kombëtar i Fotografisë në Shkodër, që ruan mbi 500,000 negativë nga koleksionet si Marubi, Pici, Jakova etj.
Art & History Foundation – Fototeka: Projekt i Ministrisë së Kulturës për digjitalizim dhe shpërndarje online të arkivave.
Fotografë bashkëkohorë:
Gjon Mili: Emigroi në SHBA, punoi për Life dhe Fortune, i njohur për teknikat eksperimentale në fotografi.
Enri Canaj: Alem nga diaspora, lansoi ese fotografike si “Albania – A Homecoming”, duke dokumentuar ndryshimet urbane dhe rurale pas komunizmit.
Lala Meredith-Vula: Fotografe bashkëkohore, themeloi departamentin e fotografisë në Universitetin e Tiranës (1995), e njohur për seritë “Haystacks” dhe “Women and Water”, me prezenca ndërkombëtare.
Fotografia shqiptare është më shumë sesa një art – ajo është kujtesa jonë vizuale, një pasqyrë e rrallë e shoqërisë në ndryshim, nga ditët e Rilindjes Kombëtare deri te realitetet e sotme digjitale. Nga mjeshtrat pionierë si Pjetër Marubi e Jani Zengo, tek artistët bashkëkohorë që përfaqësojnë Shqipërinë në galeritë më prestigjioze të botës, kjo traditë ka ruajtur dhe përcjellë historinë, emocionet dhe identitetin e një kombi. Në Ditën Botërore të Fotografisë, Shqipëria ka arsye të krenohet se ka dhënë kontribute të vyera në këtë art global – duke treguar se imazhi jo vetëm flet, por edhe trashëgon shpirtin e një populli.
Foto nga Google Images
Artikulli i përgatitur nga ACTVUSA
