Rama flet në OKB për rrezikun e IA-së, por harron pyetjen më të rëndësishme: kush kontrollon pushtetin e Diellës ne Shqiperi?
Në sallën e Asamblesë së Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara, kryeministri Edi Rama e vendosi Inteligjencën Artificiale në qendër të fjalimit të tij. Ai paralajmëroi se IA mund të hyjë në mendjen e qytetarëve, të fabrikojë realitete dhe të bindë “njerëzit e gabuar”.
Vështirë të kundërshtohet se Inteligjenca Artificiale mund të përdoret për manipulim, dezinformim dhe ndikim masiv mbi opinionin publik. Për këtë arsye, përdorimi i saj nga qeveritë kërkon transparencë, kontroll njerëzor, përgjegjësi ligjore dhe mekanizma të qartë mbikëqyrjeje.
Por këtu nis paradoksi i fjalimit të Ramës. Pyetja nuk është vetëm “Çfarë mund t’i bëjë IA-ja shoqërisë?”, por edhe:
Kush e kontrollon Inteligjencën Artificiale kur ajo futet brenda vetë qeverisë?
Rama përmendi “Diellën”, sistemin e IA-së që qeveria shqiptare e ka futur në strukturën e saj si “Ministre Shteti për Inteligjencën Artificiale”. Në vitin 2025, ajo u prezantua si ministrja e parë qeveritare e krijuar me Inteligjencë Artificiale në botë. Rama deklaroi se Diella do të përfshihej në vendimmarrjen për prokurimet publike, me premtimin se tenderët do të bëheshin “100 për qind” të pakorruptueshëm dhe fondet publike plotësisht transparente.
Por premtimi teknologjik nuk mund të zëvendësojë pyetjet institucionale:
Kush është përgjegjës ligjërisht për një vendim të marrë nga një sistem artificial? Kush kontrollon algoritmin dhe të dhënat mbi të cilat ai është trajnuar? Kush mund të ndërhyjë në mënyrën se si prodhon një rekomandim? Kush mban përgjegjësi nëse sistemi gabon?
Dhe mbi të gjitha: a mund të quhet një sistem “i pavarur” nëse kontrolli i tij përfundon te njerëzit që kanë pushtetin politik?
Këto nuk janë pyetje teorike. Deutsche Welle ka raportuar se qeveria nuk ka bërë të qarta detajet mbi të dhënat e trajnimit, kodin bazë dhe mbikëqyrjen njerëzore të Diellës. Ekspertë ligjorë kanë vënë gjithashtu në pikëpyetje bazën kushtetuese të një “ministri” që nuk është person fizik.
Kështu, fjalimi i Ramës përplas dy realitete. Në OKB, ai paralajmëron se IA mund të “fabrikoje një realitet” dhe të ndikojë në ndërgjegjen e qytetarëve. Ndërkohë, Shqipëria po eksperimenton me vendosjen e saj brenda strukturës së pushtetit, pa i dhënë ende përgjigje të plota pyetjeve mbi përgjegjësinë, transparencën dhe kontrollin.
Rama tha:
“Makineria nuk ka ndërgjegje, por mund të futet në ndërgjegjen e një qeverie, në precizionin e një arme.”
Kjo fjali ngre pyetjen më të rëndësishme të gjithë debatit:
Kush kontrollon ata që kontrollojnë IA-në?
Inteligjenca Artificiale mund të ndihmojë administratën, shërbimet publike dhe luftën kundër korrupsionit. Por një algoritëm nuk është automatikisht i paanshëm. Ai është produkt i të dhënave, parametrave, udhëzimeve dhe njerëzve që e ndërtojnë e kontrollojnë. Prandaj teknologjia nuk mund të zëvendësojë përgjegjësinë politike.
Në një demokraci, qytetari duhet të dijë jo vetëm çfarë vendimi është marrë, por edhe kush e mori, mbi çfarë kriteresh dhe kush mban përgjegjësi për të. Kjo vlen për një ministër njerëzor dhe aq më tepër kur vendimmarrja i atribuohet një algoritmi.
Debati për IA-në nuk duhet të kthehet në spektakël teknologjik. Shqipëria nuk ka nevojë vetëm të duket sikur po jeton të ardhmen; duhet të garantojë drejtësi, transparencë, institucione të përgjegjshme dhe kontroll mbi pushtetin.
Të nderuar përfaqësues të popujve të OKB-së, jam surprizuar që shumë miq donin të dinin se çfarë po ndodh në vendin tonë me Inteligjencën Artificiale dhe mendova se do të ishte ide e mirë të ndaja me ju mendimet e mia. Baruti ndryshoi betejat, fizioni bërthamor ndryshoi kuptimin e mbijetesës njerëzore, ndërsa IA po ndryshon diçka më intime, që mund të hyjë në mendjen e qytetarit, të fabrikojë një realitet, që të kalibrohet sipas frikërave të një personi dhe duke e bërë miliona e miliona herë.
Shqipëria nuk është në pararojë. Ne jemi një komb që po e jetojmë të ardhmen, të cilën shumë po e debatojnë. Unë kam një mesazh të thjeshtë dhe këtë ua detyrohemi të gjithë juve: rreziku më i madh nuk është se IA do të ndalojë njerëzimin, por rreziku është që mund të bindë njerëzit e gabuar.
Debati publik zgjon makina që zgjojnë ambicie dhe që kthehen kundër krijuesit dhe, në fakt, ai u shërben ambicieve të të tjerëve. Nuk mban flamur, por mund të përdoret nga një shtet. Mund të thotë miliarda gënjeshtra në emër të të tjerëve. Makineria nuk ka ndërgjegje, por mund të futet në ndërgjegjen e një qeverie, në precizionin e një arme”, tha Rama.
Foto nga Google Images
Artikulli përgatitur nga ACTVUSA
