Është ndarë nga jeta një nga figurat më të mëdha të mendimit dhe kulturës shqiptare, akademiku Rexhep Qosja, duke lënë pas një trashëgimi të jashtëzakonshme që do të mbetet e gjallë për breza të tërë. Ai nuk ishte thjesht një studiues apo shkrimtar – ai ishte një ndërgjegje e kohës së tij, një zë i fortë intelektual dhe një mbrojtës i palëkundur i identitetit dhe kulturës shqiptare.
Rexhep Qosja lindi më 25 qershor 1936 në Vuthaj të Malit të Zi, në një trevë që mbartte brenda vetes sfidat dhe krenarinë e shqiptarëve jashtë kufijve administrativë të Shqipërisë. Që në rininë e hershme, ai dëshmoi një etje të pashuar për dije, duke ndjekur studimet në degën e gjuhës dhe letërsisë shqipe në Universitetin e Prishtinës, ku më pas do të bëhej edhe një nga figurat më të rëndësishme akademike.
Më pas u vendos në Kosovë. Atje përfundoi shkollën normale në Prishtinë në vitin 1959 dhe, disa vite më vonë, në 1964, diplomoi në Degën e Gjuhës dhe Letërsisë Shqipe në Fakultetin Filozofik të Prishtinës.
Në periudhën 1967–1968 ai vijoi specializimin pasuniversitar në fushën e letërsisë në Fakultetin Filologjik të Universitetit të Beogradit. Karriera e tij shkencore mori hov në vitin 1969, kur u angazhua si bashkëpunëtor në Institutin Albanologjik të Prishtinës. Në vitin 1971 mbrojti doktoraturën me një studim të thelluar mbi jetën dhe krijimtarinë e poetit Asdreni.
Pas këtij suksesi akademik, ai avancoi në pozita të rëndësishme si në kërkim shkencor, ashtu edhe në mësimdhënie. U bë bashkëpunëtor i lartë dhe më pas këshilltar shkencor në Institutin Albanologjik, ndërsa në Fakultetin Filozofik të Prishtinës mbajti titujt profesor inordinar dhe më vonë profesor ordinar. Nga viti 1972 deri më 1981 drejtoi Institutin Albanologjik, duke lënë një ndikim të rëndësishëm në zhvillimin e studimeve albanologjike.
Qosja ishte një autor jashtëzakonisht prodhimtar, me mbi tridhjetë vepra në fusha të ndryshme si kritika letrare, studimet shkencore, proza artistike, dramat dhe publicistika. Përveç librave, ai botoi një numër të madh shkrimesh studimore dhe artikujsh në revista të ndryshme, duke trajtuar çështje kyçe të letërsisë shqipe dhe të teorisë letrare. Disa prej veprave të tij janë përkthyer edhe në gjuhë të huaja.
Përveç angazhimit akademik, ai pati rol edhe në jetën politike të Kosovës, sidomos në fund të viteve ’90. Gjatë viteve 1998–2000 drejtoi një subjekt politik dhe ishte pjesë e delegacionit të Kosovës në Konferencën e Rambujesë, ku kontribuoi në proceset vendimtare për të ardhmen e vendit. Gjithashtu, në vitin 2000 shërbeu në struktura të rëndësishme drejtuese të Kosovës gjatë administrimit ndërkombëtar.
Si vlerësim për kontributin e tij të madh kombëtar, në vitin 2000 u nderua me titullin “Nderi i Kombit” nga shteti shqiptar.
Në auditorë dhe jashtë tyre, ai nuk ishte vetëm profesor – ishte frymëzim. Studentët e tij e kujtojnë si një njeri rigoroz, por thellësisht të drejtë, që kërkonte jo vetëm dije, por edhe mendim të lirë e kritik.
Veprimtaria e tij shkencore dhe letrare është e jashtëzakonshme në përmasa dhe ndikim. Si kritik letrar, Qosja solli një qasje të re, moderne dhe të guximshme ndaj letërsisë shqipe. Ai nuk ngurroi të sfidonte kanonet, të rishikonte figurat dhe të vendoste standarde të reja në interpretimin e veprave letrare.
Veprat e tij studimore mbi letërsinë shqipe janë sot referencë e domosdoshme për çdo studiues. Ai analizoi me thellësi figurat më të rëndësishme të letërsisë sonë, duke ndërtuar ura midis traditës dhe modernitetit.
Përtej kritikës, Qosja ishte edhe një shkrimtar i fuqishëm. Romanet dhe esetë e tij shpesh trajtojnë temat e identitetit, historisë, politikës dhe dilemave ekzistenciale të shoqërisë shqiptare.
Vepra e tij më e njohur, romani “Vdekja më vjen prej syve të tillë”, mbetet një nga kulmet e prozës moderne shqipe – një rrëfim i thellë psikologjik dhe filozofik që sfidon lexuesin të reflektojë mbi jetën, dashurinë dhe fatin.
Ai shkroi me guxim, shpesh duke prekur tema të ndjeshme dhe duke mos iu nënshtruar presioneve ideologjike të kohës. Fjala e tij ishte e lirë, e mprehtë dhe e pakompromis.
Rexhep Qosja nuk u mbyll kurrë vetëm në botën akademike. Ai ishte një intelektual aktiv në jetën publike, një zë i rëndësishëm në debatet kombëtare dhe politike, sidomos në periudha kyçe për fatin e shqiptarëve në Kosovë dhe më gjerë.
Ai mbrojti me vendosmëri të drejtat e shqiptarëve, identitetin kulturor dhe nevojën për unitet kombëtar. Në kohë të vështira, fjala e tij ishte një udhërrëfyes për shumëkënd.
Sot, me ndarjen e tij nga jeta, kultura shqiptare humb një nga shtyllat më të forta, por trashëgimia e tij mbetet e pavdekshme. Librat e tij do të vazhdojnë të lexohen, idetë e tij do të vazhdojnë të debatohen, dhe ndikimi i tij do të ndihet në çdo fushë të studimeve shqiptare.
Rexhep Qosja ishte dhe mbetet një simbol i mendimit të lirë, i përkushtimit ndaj dijes dhe i dashurisë për kombin. Ai i përket tashmë historisë, por një historie që frymon dhe jeton përmes veprës së tij.
Në kujtesën kolektive shqiptare, emri i tij do të qëndrojë gjithmonë i lidhur me dinjitetin intelektual dhe me përpjekjen e pandalur për të kuptuar dhe për të ndërtuar identitetin tonë.
U prehtë në paqe akademiku Rexhep Qosja – fjala e tij do të jetojë përjetë.
Foto nga Google Images
Artikulli pregatitur nga ACTVUSA
