Kryeministri Edi Rama zgjodhi një mënyrë të veçantë për të prezantuar projektin fitues për transformimin e “Taivanit” në Parkun Rinia. Në vend që fjalimi të mbetej te arkitektura, projekti, juria dhe vizioni për Tiranën, një pjesë e konsiderueshme e tij u kthye në një sulm ndaj kritikëve, gazetarëve, arkitektëve dhe atyre që kanë ngritur pikëpyetje për mënyrën se si po zhvillohet Tirana.
Projekti fitues është “Tirana Fountain Tower”, i studios daneze Bjarke Ingels Group (BIG), ndërsa në konkurs morën pjesë edhe katër studio të tjera ndërkombëtare: Barozzi Veiga, COBE, l’AUC dhe JDSA. Sipas prezantimit zyrtar, ideja e projektit fitues synon të ngrejë strukturën mbi tokë, duke lënë një pjesë të konsiderueshme të hapësirës së parkut të aksesueshme për publikun.
Kjo është pjesa që mund të diskutohet seriozisht: arkitektura, ndikimi urban, hapësira publike, trafiku, gjelbërimi, lartësia e ndërtesës, raporti me Parkun Rinia dhe mënyra se si një ndërtesë e tillë do të ndryshojë një nga zonat qendrore të Tiranës.
Por Rama zgjodhi të shkojë shumë më tej.
Ai foli për “xhelozinë e njerëzve mediokër” dhe për njerëzit që, sipas tij, “kapen pas nacionalizmit” dhe pas faktit se janë pjesë e komunitetit lokal, në vend që të mbështeten te profesioni dhe argumentet. Në të njëjtin fjalim, ai mbrojti ardhjen e arkitektëve ndërkombëtarë në Shqipëri dhe e përshkroi Tiranën si një lloj “universiteti” të madh të arkitekturës.
Por këtu lind problemi kryesor.
Një projekt mund të jetë i mirë edhe pa qenë nevoja të poshtërohen ata që nuk mendojnë njësoj. Një konkurs mund të fitohet edhe pa i quajtur kritikët “mediokër”. Një arkitekt ndërkombëtar mund të ftohet në Shqipëri pa u krijuar përshtypja se arkitektët shqiptarë që ngrenë pyetje janë më pak profesionistë vetëm sepse kërkojnë më shumë transparencë.
Rama ka të drejtë të mbrojë zgjedhjen e studios BIG. Ka të drejtë të argumentojë se konkurrenca ndërkombëtare sjell ekspertizë që Shqipëria dëshiron ta zhvillojë. Ka të drejtë edhe të kundërshtojë një gazetar ose kritik arkitekture, nëse mendon se argumentet e tij janë të gabuara.
Por përgjigjja ndaj kritikës profesionale nuk është domosdoshmërisht etiketa “mediokër”.
Dhe kjo bëhet edhe më e rëndësishme kur bëhet fjalë për një projekt që do të ndryshojë një hapësirë publike kaq të njohur të Tiranës.
Rama foli gjatë edhe për një çështje shumë më të ndjeshme: pretendimin se projektet e zhvillimit në Shqipëri kanë nxjerrë njerëz me forcë nga shtëpitë e tyre. Kryeministri deklaroi prerazi se “nuk ka ndodhur në Shqipëri asnjëherë, në asnjë rast dhe për asnjë arsye që të bëhet nxjerrja me forcë e askujt nga shtëpia për të zhvilluar një projekt privat”.
Kjo është një deklaratë absolute dhe për këtë arsye duhet parë përballë historisë së projekteve të zhvillimit urban në Tiranë.
Vetë institucionet shqiptare kanë dokumentuar raste të prishjes së banesave dhe të familjeve të prekura nga projekte të mëdha infrastrukturore. Në rastin e “5 Majit”, qeveria ka pranuar se banesat e banorëve do të prisheshin për t’i hapur rrugë zhvillimit të zonës. Raportime të tjera kanë dokumentuar kundërshtime të banorëve ndaj prishjeve në zona si “5 Maji”, Astiri dhe projekte të tjera të zhvillimit urban. Në disa raste ka pasur përplasje mes banorëve dhe forcave të policisë gjatë proceseve të prishjes.
Kjo nuk do të thotë automatikisht se çdo prishje ka qenë e paligjshme apo se çdo banor është nxjerrë nga shtëpia në të njëjtën mënyrë. Ka dallim mes shpronësimit ligjor, prishjes së ndërtimeve pa leje, rindërtimit pas tërmetit, projekteve publike dhe zhvillimeve private. Por pikërisht për këtë arsye një deklaratë si “nuk ka ndodhur asnjëherë” kërkon shumë më tepër saktësi.
Sepse faktet nuk zhduken vetëm duke i quajtur “komente” të interesuara. Edhe vetë Rama, në vitin 2022, duke folur për banorët e “5 Majit”, pranoi se shtëpitë e tyre do të prisheshin për shkak të projektit.
Pra, debati real nuk është nëse Shqipëria duhet të zhvillohet.
Sigurisht që duhet.
Debati është se si zhvillohet Shqipëria, kush përfiton, kush preket, sa transparente është vendimmarrja, si mbrohet prona, si trajtohen banorët dhe sa hapësirë ka për kritikën publike.
Dhe pikërisht këtu fjalimi i Ramës bëhet më interesant se vetë kulla.
Sepse në vend që të thotë: “Ja projekti. Ja juria. Ja kriteret. Ja pse ky projekt u zgjodh mbi katër të tjerët. Ja çfarë do të fitojë qyteti dhe ja çfarë garancish do të ketë publiku”, kryeministri harxhoi një pjesë të konsiderueshme të fjalës duke u marrë me ata që e kritikojnë.
Kjo nuk e bën projektin fitues më të mirë dhe as më të keq. Por e zhvendos debatin.
Tirana ka ndryshuar jashtëzakonisht shumë dhe do të vazhdojë të ndryshojë. Arkitektët e huaj mund të sjellin dije, eksperiencë dhe ide të reja. Edhe bashkëpunimi mes arkitektëve shqiptarë dhe ndërkombëtarë mund të jetë një mundësi reale për profesionistët e rinj shqiptarë.
Por kjo nuk e përjashton pyetjen tjetër po aq të rëndësishme: ku është kufiri mes zhvillimit dhe interesit publik?
Një qytet nuk ndërtohet vetëm me kulla. Ndërtohet edhe me besim.
Dhe besimi nuk fitohet duke u thënë kritikëve se janë “mediokër”, duke i akuzuar për “xhelozi” apo duke e mbyllur debatin me etiketa. Besimi fitohet kur projekti i madh mund të përballojë edhe pyetjet e mëdha.
BIG mund të ketë fituar konkursin. Kjo është një fakt i konkursit.
Por konkursi nuk i jep askujt të drejtën për të fituar edhe monopolin mbi kritikën.
Tirana Fountain Tower mund të jetë një projekt arkitektonik interesant. Mund të sjellë një hapësirë të re dhe një tjetër pamje për qendrën e kryeqytetit. Por qytetarët kanë të drejtë të diskutojnë se çfarë po ndërtohet mbi qytetin e tyre, pa u quajtur për këtë arsye “mediokër”, “xhelozë” apo “nacionalistë”.
Në fund të fundit, një kryeministër që është kaq i bindur për cilësinë e një projekti nuk ka nevojë të ofendojë kritikët për ta bindur publikun.
Mjaftojnë projekti, dokumentet, transparenca dhe rezultatet.
Dhe këto janë ato që qytetarët duhet të shohin.
Foto nga Google Images
Artikulli përgatitur nga ACTVUSA
