Prania e kolonave me automjete ushtarake në rrugët e Tiranës, në një moment kur protestat e studentëve dhe gjimnazistëve kundër qeverisë janë përshkallëzuar, ka ngritur pikëpyetje serioze mbi qëllimin e lëvizjes së tyre dhe rolin që mund të kenë Forcat e Armatosura në këtë situatë.
Më 15 Tetor, pamjet e automjeteve ushtarake që lëviznin në kryeqytet u bënë objekt raportimesh mediatike. Ndërkohë, studentët dhe gjimnazistët vijojnë protestat, ndërsa përplasjet me Policinë e Shtetit kanë shoqëruar ditët e fundit të demonstratave. Sipas raportimeve të mediave ndërkombëtare, situata është tensionuar, me përdorim të gazit lotsjellës dhe mjeteve të tjera të ndërhyrjes policore.
Deri tani, megjithatë, nuk ka konfirmim të pavarur se automjetet ushtarake janë dërguar për të ndërhyrë kundër studentëve. Qëllimi i lëvizjes së tyre mbetet një çështje që kërkon shpjegim zyrtar nga Ministria e Mbrojtjes dhe institucionet përgjegjëse.
Por në një situatë të tillë, heshtja institucionale nuk do të ishte përgjigjja e duhur. Qytetarët kanë të drejtë të dinë pse lëvizin mjete ushtarake në kryeqytet, kush e ka autorizuar këtë lëvizje dhe nëse ajo ka ndonjë lidhje me protestat.
KUSHTETUTA: KUSH E DREJTON USHTRINË DHE KUR MUND TË PËRDORET BRENDA VENDIT?
Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë përcakton qartë institucionet përgjegjëse për drejtimin e Forcave të Armatosura dhe kushtet në të cilat mund të ndërhyhet ushtarakisht për rivendosjen e rendit publik.
Neni 168, pika 2, përcakton se Presidenti i Republikës është Komandant i Përgjithshëm i Forcave të Armatosura. Sipas nenit 169, pika 1, në kohë paqeje, Presidenti ushtron drejtimin e Forcave të Armatosura nëpërmjet Kryeministrit dhe Ministrit të Mbrojtjes.
Kjo do të thotë se Kryeministri Edi Rama nuk mund të trajtohet si autoriteti i vetëm që vendos për çdo përdorim të ushtrisë. Kompetencat ushtarake ushtrohen brenda një sistemi kushtetues dhe ligjor ku kanë rol disa institucione.
Neni 170 përcakton se masat e jashtëzakonshme mund të vendosen në rast lufte, gjendjeje të jashtëzakonshme ose fatkeqësie natyrore. Ai kërkon gjithashtu që masat e marra të jenë në përpjesëtim me rrezikun dhe të synojnë rikthimin sa më të shpejtë të funksionimit normal të shtetit.
Dispozita më e rëndësishme për këtë debat është neni 173 i Kushtetutës. Ai parashikon se, kur ekziston rrezik për rendin kushtetues dhe sigurinë publike, Kuvendi mund të vendosë gjendjen e jashtëzakonshme me kërkesë të Këshillit të Ministrave. Në kushtet e përcaktuara nga ky nen, Kuvendi mund të vendosë përdorimin e Forcave të Armatosura për rivendosjen e rendit kur forcat e policisë nuk janë në gjendje ta bëjnë këtë.
Pra, Kushtetuta parashikon një procedurë të posaçme për angazhimin e ushtrisë në rivendosjen e rendit publik. Kjo nuk është një kompetencë që mund të ushtrohet thjesht sipas dëshirës politike të Kryeministrit.
A MUND TË PËRDORET USHTRIA KUNDËR STUDENTËVE PA VOTUAR KUVENDI?
Përgjigjja kërkon një dallim thelbësor.
Lëvizja e automjeteve ushtarake nëpër Tiranë nuk do të thotë automatikisht se ushtria është angazhuar për të shtypur protestat. Automjetet mund të jenë duke kryer një lëvizje rutinë, transport ushtarak ose një detyrë tjetër të ligjshme.
Por nëse synimi është përdorimi i Forcave të Armatosura për rivendosjen e rendit publik kundër protestuesve, atëherë duhet të zbatohen kushtet dhe procedurat kushtetuese përkatëse, përfshirë rolin vendimmarrës të Kuvendit sipas nenit 173.
Prandaj, nuk mund të thuhet se çdo kalim i një kamioni ushtarak kërkon paraprakisht votim parlamentar. Po aq e pasaktë do të ishte të pretendohej se Kryeministri mund të urdhërojë ushtrinë të ndërhyjë kundër protestuesve pa respektuar Kushtetutën.
Kjo është arsyeja pse institucionet duhet të bëjnë të ditur nëse kemi të bëjmë me një lëvizje rutinë apo me përgatitje për një angazhim të posaçëm të Forcave të Armatosura.
PRESIDENTI, KRYEMINISTRI DHE MINISTRI I MBROJTJES DUHET TË JAPIN SHPJEGIME
Në këtë situatë, përgjegjësia institucionale lidhet me disa emra dhe institucione.
Presidenti i Republikës, si Komandant i Përgjithshëm i Forcave të Armatosura, ka një rol kushtetues në drejtimin e tyre. Kryeministri Edi Rama dhe Ministria e Mbrojtjes janë pjesë e zinxhirit kushtetues të drejtimit në kohë paqeje. Këshilli i Ministrave ka gjithashtu rol të përcaktuar në procedurën e shpalljes së gjendjes së jashtëzakonshme.
Ndërsa Kuvendi është institucioni që, sipas nenit 173, ka kompetencat e përcaktuara për shpalljen e gjendjes së jashtëzakonshme dhe vendosjen e përdorimit të Forcave të Armatosura për rivendosjen e rendit në kushtet e parashikuara nga Kushtetuta.
Për këtë arsye, Ministria e Mbrojtjes duhet të sqarojë arsyen e lëvizjes së automjeteve, destinacionin e tyre dhe nëse ka një urdhër për angazhim të lidhur me situatën e protestave. Nëse nuk ka një angazhim të tillë, një deklaratë e qartë do të ndihmonte në shmangien e spekulimeve dhe frikës së panevojshme.
PROTESTA DHE RENDI PUBLIK NUK JANË E NJËJTA GJË ME NJË KËRCËNIM USHTARAK
Studentët kanë të drejtën kushtetuese të protestojnë. Neni 47 i Kushtetutës garanton lirinë e tubimeve paqësore dhe pa armë. Kjo e drejtë nuk zhduket sepse një protestë bëhet politikisht e pakëndshme për qeverinë.
Nga ana tjetër, asnjë protestues nuk ka të drejtë të sulmojë policinë, të shkatërrojë pronën apo të rrezikojë jetën e të tjerëve. Shkeljet e ligjit duhet të trajtohen nga institucionet kompetente, me masa të ligjshme dhe proporcionale.
Por përgjegjësia për ruajtjen e rendit nuk mund të shndërrohet në justifikim për përdorimin e pakufizuar të forcës. Prania e ushtrisë në një konflikt të brendshëm politik është një çështje shumë më e rëndë sesa menaxhimi i zakonshëm i një proteste.
Pikërisht për këtë arsye, çdo mundësi e angazhimit të ushtrisë kundër demonstruesve duhet të trajtohet me transparencë dhe në përputhje të plotë me Kushtetutën.
ÇFARË PO NDODH NË TIRANË?
Në këtë moment, faktet e konfirmuara janë se protestat kanë hyrë në një fazë të tensionuar dhe se mediat kanë raportuar për kolona automjetesh ushtarake në kryeqytet. Ajo që nuk është konfirmuar në mënyrë të pavarur është nëse lëvizja e tyre ka lidhje me protestat ose nëse ekziston një plan për angazhimin e ushtarëve kundër studentëve.
Kjo mungesë informacioni nuk duhet të plotësohet me hamendësime, por me kërkesë për përgjigje zyrtare.
A është thjesht një lëvizje rutinë ushtarake? A ekziston një urdhër i posaçëm? A është njoftuar Presidenti? A është kërkuar ndonjë vendimmarrje nga Kuvendi sipas nenit 173? Këto janë çështje konkrete që institucionet duhet të sqarojnë.
Në një demokraci, ushtria nuk duhet të shndërrohet në instrument të përplasjes politike mes qeverisë dhe qytetarëve. Studentët nuk janë armik i shtetit, ndërsa protestat nuk mund të trajtohen si kërcënim ushtarak vetëm sepse kërkojnë ndryshim politik.
Kushtetuta është kufiri që duhet të respektojë çdo pushtet. Dhe kur në rrugët e kryeqytetit shfaqen kolona ushtarake në mes të protestave, qytetarët kanë të drejtë të kërkojnë përgjigje të qarta, jo të mbeten përballë pasigurisë.
Foto nga Google Images
Artikulli përgatitur nga ACTVUSA
