Më 16 gusht 2003, në Shkodër, u nda nga jeta Gjon Shllaku, një prej përkthyesve dhe helenistëve më të shquar shqiptarë të shekullit XX. Ai la pas një trashëgimi të jashtëzakonshme në letërsinë shqipe, duke sjellë në gjuhën tonë vepra të mëdha të antikitetit grek e romak, të letërsisë franceze dhe të klasikëve botërorë.
I lindur në Shkodër më 24 mars 1923, Shllaku u formua në një mjedis të pasur me kulturë klasike. Tre klasat e para të fillores i kreu në kolegjin françeskan, ndërsa më pas vazhdoi në shkollën shtetërore. Nga viti 1935 deri në vitin 1945 studioi në Seminarin Papnor, ku mori një formim të thellë në filozofi dhe teologji. Aty studioi për vite me radhë greqishten e lashtë dhe latinishten, gjuhë që do të bëheshin themeli i gjithë veprimtarisë së tij të mëvonshme. Njihte gjithashtu frëngjishten dhe italishten dhe gjatë jetës mësoi edhe gjuhë të tjera.
Dashuria për përkthimin lindi tek Shllaku shumë herët. Në moshën vetëm 17-vjeçare, ai përktheu romanin “Ben Hur” të Lewis Wallace, duke hedhur kështu themelet e një veprimtarie që do ta shoqëronte gjatë gjithë jetës. Në moshën 19-vjeçare kishte nisur të përkthente nga Victor Hugo, ndërsa në moshën 21-vjeçare përktheu romanin voluminoz “Martirët” të François-René de Chateaubriand, rreth 700 faqe.
Në rininë e tij përdori edhe pseudonimin “Lyricus” dhe u afrua gjithnjë e më shumë me autorët e mëdhenj të antikitetit grek, veçanërisht me Homerin, Sofokliun, Eskilin dhe Euripidin.
Vitet e burgut dhe “Iliada” e shkruar në fshehtësi
Jeta e Gjon Shllakut u ndërpre dhunshëm nga diktatura komuniste. Në vitin 1946, kur ishte vetëm 22–23 vjeç, ai u dënua me 101 vjet burg, në kuadër të akuzave për anëtarësi në grupin “Bashkimi shqiptar”. Përfundoi në burgun e Burrelit dhe kaloi rreth 11–12 vjet në burgje e kampe, përpara se të lirohej në vitin 1957.
Por edhe burgu nuk mundi t’ia shuante pasionin për letërsinë.
Në Burrel, në kushte jashtëzakonisht të vështira, Shllaku nisi punën për përkthimin e “Iliadës” së Homerit. Për mungesë letre, shkruante në thasë çimentoje dhe copa gazetash, duke ruajtur në fshehtësi vargjet që po i kthente në shqip. Pas lirimit, në vitin 1957, vazhdoi punën deri në përfundimin e saj.
Kjo histori e bën përkthimin e “Iliadës” shumë më tepër sesa një vepër letrare: ajo është edhe dëshmi e jashtëzakonshme e këmbënguljes së një intelektuali që nuk hoqi dorë nga kultura edhe në rrethanat më çnjerëzore.
Gjon Shllaku njihet mbi të gjitha si përkthyesi i parë i plotë i “Iliadës” në shqip.
Përkthimi i tij u bë një nga ngjarjet më të rëndësishme në historinë e përkthimit shqiptar. Ai nuk solli thjesht një histori të lashtë në shqip, por u përpoq të ruante ritmin, forcën poetike dhe karakterin e gjuhës homerike.
Për Shllakun, “Iliada” ishte edhe një provë e fuqisë së gjuhës shqipe. Në një intervistë, ai këmbëngulte se shqipja ishte plotësisht e aftë të përballonte një gjuhë si greqishtja. Ai madje kishte vërejtur ngjashmëri që, sipas tij, meritojnë studim të mëtejshëm mes disa fjalëve të greqishtes së vjetër dhe shqipes.
Përkthimi i “Iliadës” u botua disa herë, në Shqipëri dhe Kosovë, dhe u bë një prej veprave më të rëndësishme të letërsisë së përkthyer shqipe.
Por ta kujtosh Gjon Shllakun vetëm për “Iliadën” do të ishte ta zvogëloje jashtëzakonisht madhështinë e punës së tij.
Ai përktheu një pjesë të rëndësishme të trashëgimisë klasike greke. Në shqip erdhën prej tij shtatë tragjedi të Sofokliut, katër tragjedi të Euripidit dhe “Prometeu i Lidhur” i Eskilit.
Në fushën e letërsisë latine, ai përktheu ndër të tjera:
- “Eneidën” – Virgjili
- “Gjeorgjikat” – Virgjili
- “Mbi natyrën e gjërave” (“De rerum natura”) – Lukreci
- “Metamorfozat” – Ovidi.
Kështu, lexuesi shqiptar mund të afrohej drejtpërdrejt me disa prej autorëve themelorë të qytetërimit europian.
Ai përktheu shtatë tragjedi të Shekspirit, duke zgjeruar më tej hapësirën e letërsisë klasike botërore në shqip.
Një kapitull më vete në veprimtarinë e Shllakut ishte letërsia franceze.
Në një intervistë, ai vetë tregonte se kishte përkthyer më shumë nga frëngjishtja se nga gjuhët e tjera dhe se kjo gjuhë i pëlqente veçanërisht.
Mes autorëve dhe veprave që përktheu përmenden:
- Victor Hugo – poezi dhe vepra të tjera;
- Alphonse de Lamartine – poezi lirike;
- Alfred de Vigny – poezi;
- François-René de Chateaubriand – “Martirët”;
- Beaumarchais – “Berberi i Seviljes”;
- Beaumarchais – “Martesa e Figarosë”;
- Pierre Corneille – “Sidi”;
- Jean Racine – “Ester”;
- Jean Racine – “Atali”.
Në vitet e fundit të jetës ai iu kushtua edhe “Këngës së Rolandit”, një prej monumenteve të letërsisë së vjetër franceze.
Ai ishte jo vetëm përkthyes, por edhe filolog. Një nga kontributet më të rëndësishme të Shllakut ishte puna e tij gjuhësore. Ai përpiloi dy fjalorë të mëdhenj, me rëndësi të veçantë për studiuesit e gjuhëve klasike:
“Greqishte e Vjetër – Shqip”, me rreth 20 mijë fjalë, dhe “Gjuha e Vjetër Latine – Shqip”, me rreth 65 mijë fjalë.
Këto vepra dëshmojnë se puna e tij nuk ishte vetëm përkthim letrar. Shllaku punoi si helenist, latinist, filolog dhe studiues i gjuhës, duke krijuar mjete që mund t’u shërbenin brezave të studiuesve shqiptarë.
Pas lirimit në vitin 1957, Shllaku nuk pati një karrierë akademike në përputhje me përmasat e tij intelektuale. Ai punoi në Shkodër në ndërmarrjen Zukth-Kashta, si llogaritar-normist, deri në pension. Megjithatë, jashtë orarit zyrtar, vazhdoi punën e tij të madhe me librat, gjuhët dhe përkthimet.
Kjo e bën edhe më të jashtëzakonshëm bilancin e veprës së tij: një pjesë e madhe e trashëgimisë së tij u krijua pa privilegjet, kushtet dhe mbështetjen institucionale që do të kishte një studiues i një niveli të tillë.
Puna e tij u vlerësua edhe jashtë Shqipërisë. Qeveria greke e nderoi me çmimin “Disku i Argjendtë”, ndërsa në Shqipëri iu dha “Naim Frashëri i Artë” në vitin 1995.
Këto vlerësime ishin një njohje e kontributit të tij në afrimin e kulturës shqiptare me trashëgiminë e madhe greke, latine dhe europiane.
Gjon Shllaku ndërroi jetë në Shkodër më 16 gusht 2003, në moshën 80-vjeçare. Ai la pas shumë më tepër se një listë përkthimesh. La një dëshmi të fuqisë së gjuhës shqipe. La Homerin, Sofokliun, Euripidin, Eskilin, Virgjilin, Lukrecin, Ovidin, Shekspirin dhe autorë të mëdhenj francezë të afruar me lexuesin shqiptar. La dy fjalorë të rëndësishëm për gjuhët klasike. Dhe, mbi të gjitha, la shembullin e një intelektuali që as burgimi, as mungesa e kushteve dhe as heshtja e një sistemi nuk mundën ta ndanin nga libri.
Më 16 gusht, kur kujtojmë Gjon Shllakun, nuk kujtojmë vetëm një përkthyes. Kujtojmë një njeri që ia kushtoi jetën pasurimit të shqipes dhe që tregoi se edhe në kohët më të errëta, kultura mund të mbijetojë. Gjon Shllaku mbetet një nga urat më të fuqishme që lidhën gjuhën shqipe me qytetërimin klasik europian.
Foto nga Google Images
Artikulli pregatitur nga ACYVUSA
