Më 30 gusht të vitit 1949 u nda nga jeta Sevasti Qiriazi Dako, një nga figurat më të rëndësishme të Rilindjes Kombëtare Shqiptare dhe një prej grave që i dha arsimit shqip një dimension të ri. Ajo ishte mësuese, patriote, publiciste, autore dhe një nga pionieret e mëdha të edukimit të vajzave dhe grave shqiptare.
Sevasti Qiriazi lindi më 24 shkurt 1871 në Manastir, në një familje që do të bëhej një prej familjeve më të shquara në historinë e arsimit dhe kulturës shqiptare. Bashkë me motrën e saj, Parashqevi Qiriazi, ajo do t’i kushtonte jetën një ideali të madh: që vajzat shqiptare të kishin të drejtën të mësonin, të arsimoheshin dhe të merrnin pjesë aktivisht në jetën shoqërore e kombëtare.
Në një kohë kur arsimimi i vajzave shqiptare ishte ende një ëndërr e largët, Sevasti Qiriazi ndërmori një hap të jashtëzakonshëm për kohën.
Gjatë qëndrimit në Stamboll, ajo ndoqi studimet në American College for Girls, duke u diplomuar në qershor të vitit 1891. Ajo njihet si gruaja e parë shqiptare që u diplomua në këtë institucion amerikan, një arritje që do të kishte rëndësi jo vetëm për jetën e saj, por edhe për historinë e arsimit shqiptar.
Diplomimi nuk ishte për të një fund, por fillimi i një misioni. Pas kthimit në trojet shqiptare, ajo iu përkushtua arsimit dhe veçanërisht edukimit të vajzave. Në Korçë, ajo u bë një prej figurave kryesore të Shkollës së Vashave, institucion që u shndërrua në një vatër të rëndësishme të dijes, kulturës dhe ndërgjegjes kombëtare.
Aty, motrat Qiriazi u shquan si mësuese dhe edukatore të brezave të rinj të vajzave shqiptare. Për Sevasti Qiriazin, shkolla nuk ishte thjesht një vend ku mësohej shkrim e këndim. Ajo e shihte arsimin si themelin mbi të cilin mund të ndërtohej një shoqëri më e ditur, më e lirë dhe më e zhvilluar.
Ajo e pa arsimin i vajzave si mision kombëtar. Në fundin e shekullit XIX dhe fillimin e shekullit XX, përpjekja për arsimin shqip ishte e lidhur ngushtë me vetë ekzistencën dhe identitetin kombëtar.
Në këtë betejë, Sevasti Qiriazi kuptoi një të vërtetë që për kohën ishte jashtëzakonisht përparimtare: një komb nuk mund të përparojë nëse gjysma e tij mbetet pa arsim. Ajo punoi që vajzat shqiptare të mos ishin vetëm nxënëse, por gra të përgatitura për të marrë pjesë në jetën familjare, shoqërore dhe kombëtare.
Puna e saj kishte kështu një dimension të dyfishtë: ishte njëkohësisht luftë për arsimin kombëtar dhe për emancipimin e gruas shqiptare.
Veprimtaria e Sevasti Qiriazit nuk u kufizua vetëm në klasë. Ajo dha një kontribut të rëndësishëm edhe në hartimin dhe botimin e teksteve shkollore. Ndër veprat e saj përmendet “Gramatika elementare për shkollat fillore”, botuar në Manastir në vitin 1912. Ajo redaktoi gjithashtu tekste të tjera shkollore, duke ndihmuar në krijimin e një baze didaktike për arsimin në gjuhën shqipe. Për të, libri ishte po aq i rëndësishëm sa mësuesi. Nëpërmjet librit, dija mund të udhëtonte përtej mureve të shkollës dhe të arrinte tek breza të tërë shqiptarësh.
Sevasti Qiriazi ishte aktive edhe në zhvillimet e rëndësishme të arsimit kombëtar shqiptar. Ajo mori pjesë në Kongresin e Elbasanit dhe kontribuoi në punën për shqyrtimin e teksteve shkollore të lidhura me veprimtarinë e shoqërisë “Përparimi”. Në një periudhë kur çështja e gjuhës dhe e arsimit shqip ishte një prej çështjeve më të rëndësishme të kombit, puna e saj për tekstet, shkollat dhe edukimin ishte pjesë e një përpjekjeje shumë më të madhe: krijimit të një shoqërie shqiptare të arsimuar dhe me vetëdije kombëtare.
Jeta e Sevasti Qiriazit mori një tjetër drejtim gjatë viteve të mëvonshme. Së bashku me bashkëshortin e saj, Kristo Dako, gazetar dhe shkrimtar, dhe me motrën e saj Parashqevi Qiriazi, ajo emigroi fillimisht në Rumani e më pas në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.
Edhe në diasporë, misioni i saj nuk u ndërpre. Ajo bashkëpunoi në botimin e revistës “Yll’ i Mëngjesit”, një prej botimeve të rëndësishme të komunitetit shqiptar në Amerikë, duke vijuar përpjekjet për ruajtjen e gjuhës, kulturës dhe ndërgjegjes kombëtare shqiptare.
Në SHBA, ajo u angazhua gjithashtu në veprimtarinë politike dhe kombëtare të diasporës. Si kryetare e Partisë Kombëtare Shqiptare në SHBA, mbrojti çështjen shqiptare dhe të drejtat e shqiptarëve në rrethana të ndryshme ndërkombëtare.
Kështu, veprimtaria e saj u shtri nga banka e shkollës deri në hapësirat ku diskutohej e ardhmja e kombit. Historia e Sevasti Qiriazit është historia e një gruaje që nuk e ndau kurrë dijen nga atdheu.
Për të, të mësoje një vajzë shqiptare do të thoshte të ndihmoje në ndërtimin e së ardhmes së Shqipërisë. Të botoje një libër shqip do të thoshte të forcoje gjuhën. Të mbroni të drejtat e shqiptarëve do të thoshte të vazhdoje një mision që kishte nisur në bankat e shkollës.
Ajo jetoi në një kohë të vështirë, kur gratë shqiptare kishin shumë pak mundësi për arsimim dhe pjesëmarrje publike. Por Sevasti Qiriazi nuk priti që koha të ndryshonte vetë. Ajo punoi që koha të ndryshonte.
Më 30 gusht 1949, Sevasti Qiriazi Dako mbylli sytë përgjithmonë. Por vepra e saj nuk u shua.
Ajo mbeti në historinë e arsimit shqiptar, në kujtesën e vajzave që patën mundësinë të mësonin, në librat që ndihmuan breza të tërë të mësonin shqip dhe në shembullin e një gruaje që besoi se dija ishte një nga format më të fuqishme të lirisë.
77 vjet pas ndarjes së saj nga jeta, emri i Sevasti Qiriazi Dakos mbetet i lidhur me një prej kapitujve më të ndritur të historisë sonë: luftën për arsimin, për gjuhën shqipe dhe për dinjitetin e gruas shqiptare.
Ajo nuk la pas vetëm libra e shkolla. La një ide: Nje komb që edukon bijat e veta, edukon brezat që do të vijnë.
Foto nga Google Images
Artikulli pregatitur nga ACTVUSA
